مصاحب روزنامه نگار

 مجله بخارا - 37

سيد فريد قاسمي

درباره مصاحب دانشنامه‏نگار، مصاحب رياضى‏دان، مصاحب صاحب منصب، مصاحب محقق، مصاحب مؤلف، مصاحب‏نويسنده و مصاحب مجله نگار⁽¹⁾ سخن‏ها گفته‏اند و نوشته‏ها به چاپ سپرده‏اند. آنچه كه در نگاشته‏هاى پيشينيان نيست و سبب نگارش‏اين وجيزه شد كارنامه روزنامه‏نگارى اوست. غلامحسين مصاحب (1358 - 1289) تا شهريور 1320 سالهايى از عُمرش را بامجله‏دارى و مجله‏نگارى و همكارى قلمى با شمارى از مطبوعات سپرى كرد. اما پس از شهريور 1320 در صدد برآمد كه به طورحرفه‏اى به روزنامه‏دارى و روزنامه‏نگارى بپردازد. از اين رو درخواست و مدارك لازم را به وزارت فرهنگ تسليم كرد و شوراى عالى‏فرهنگ «در جلسه مورخ 1321/12/18 امتياز روزنامه برق را به نام آقاى غلامحسين مصاحب تصويب نمود». همان روز دكتر على‏اكبرسياسى وزير وقت فرهنگ در نامه‏اى به اداره كل شهربانى نوشت: «چاپ و انتشار روزنامه برق در تهران به مديرى و سردبيرى خودايشان [غلامحسين مصاحب‏] مانعى ندارد».

از فرداى آن روز مصاحب تلاش خود را براى انتشار روزنامه آغاز كرد و از بستگان خود مددخواست. نخستين جلسات راه‏اندازى‏روزنامه برق در منزل مصاحب كه در آن روزگار در تهران، خيابان فرهنگ، كوچه عباسى، نمره 16 قرار داشت، بر پا شد. اما مصاحب به‏زودى دريافت كه نمى‏تواند در خانه كار را به سامان برساند. از اين رو، در خيابان لاله‏زار در طبقه دوم يك ساختمان، دو اتاق تو در تواجاره كرد و با مدير چاپخانه طلوع (واقع در كوچه طبس) براى چاپ روزنامه به تفاهم رسيد. مدير چاپخانه طلوع به مصاحب گفت‏چاپ روزنامه را بر عهده مى‏گيرد اما نمى‏تواند كاغذ روزنامه را تهيه كند. مصاحب نيز به ناچار براى تأمين كاغذ در 25 اسفند 1322 به‏على سهيلى نخست‏وزير وقت نامه نوشت و درخواست كرد كه از محل كاغذهاى موجود در انبار «اداره پخش كالاهاى متفرقه وزارت‏خواربار» كه در رأسش سيّدمحمّد تدين بود كاغذ مورد نياز را در اختيار او قرار دهند.

پس از دو ماه و نيم دوندگى بالاخره مصاحب براى انتشار چند شماره كاغذ روزنامه را تهيه‏كرد و با همكارى محمود (برادرش)، شمس‏الملوك و اشرف الملوك (خواهرانش) و نيزمحمّدعلى سفرى⁽²⁾ تنها عضو حقوق بگير روزنامه، نخستين شماره برق را در قطع ⁽³⁾35 * 50در 2 صفحه و با تك نسخه يك ريال⁽⁴⁾ در تاريخ چهارشنبه 4 خرداد 1322 انتشار داد. در «آغازسخن» اولين شماره روزنامه برق مصاحب نوشت: «ما معتقديم كه قدرت مادى و معنوى يك‏كشور موقوف به وحدت و يگانگى افراد آن كشور است و بزرگترين عوامل انحطاط يك قوم‏نفاق و اختلاف بين افراد آن است.

متأسفانه امروز همين عوامل انحطاط بر ايرانيان حكمفرماست و اختلافات زيادى در تمام‏شئون زندگى مادى و معنوى آنان ديده مى‏شود حتى آنهايى هم كه عشقى جز خدمت به وطن‏ندارند دچار تشتت آراء شديدى هستند. تشخيص علل اساسى اين بدبختى و چاره‏جويى در رفع‏آن موضوعى است كه بعدها به تفصيل در آن بحث خواهيم كرد ولى قدر مسلم اين است كه اگررويه فعلى ادامه پيدا كند نتيجه قطعى آن براى ايران و ايرانيان به حدى تلخ و ناگوار است كه يك‏ايرانى شرافتمند حتى به گفتن يا نوشتن آن تن در نمى‏دهد.

پس براى اينكه وطن ما از ورطه هولناكى كه بدان دچار است خلاصى يابد و اميد تجديدمجد و عظمت آن به طورى كه شايسته دنياى امروزى است بيش از اين در مرحله خيال نمانده‏قدم به علم حقيقت نهد تنها يك راه متصور است و آن اين است كه تمام افراد و مقامات كشورظاهراً و باطناً دست يگانگى به يكديگر داده در راه ترقى و تعالى ايران بكوشند و همه چيز رافداى مصالح آن نمايند.

روزنامه برق مُبلغ اين مرام مقدس يعنى وحدت كامل ايرانيان است و در راه نيل به آن با تمام‏وسايل ممكنه مجاهده و مبارزه مى‏نمايد»⁽⁵⁾. روزنامه برق افزون بر مقاله‏ها، گزارشها، «اخبارداخله» و «اقتباس از مطبوعات خارجى» ستونهايى با اين عنوانها داشت: «مردم مى‏گويند»:نگارش «مخبر مخصوص برق»، «جوابهاى ما» از «منشى مخصوص برق»، «ادبى»، «گزارش مخبرمخصوص برق»، «در جلسه خصوصى مجلس» و...

پاره‏اى از مقاله‏هاى غلامحسين مصاحب نيز اين تيترها را دارند: «شرح درد»، «اعليحضرتا»،«بزرگترين قدم در اصلاحات اساسى»، «اما فراموش شده‏ها»، «ما و دولت»، «اخراج مستخدمين»،«ضد و نقيض»، «جريان كار مهندسين و استادان»، «تشتت افكار»، «تلقين نفاق (1) چرا تخم نفاق‏را پراكندند»، «تلقين نفاق (2) سرباز و سيويل»، «فترت بيست ساله»، «مسئولين حقيقى انحطاطكشور»، «آقاى سهيلى طرفدار آزادى انتخابات است»، «تا فردا خدا بزرگ است!»، «مى‏گوييم ومى‏پرسيم»، «اولين شكست»، «سيدضياءالدين»، «حرفهاى كهنه و نو: علل تزلزل ايمان مذهبى»،«تبليغات»، «هنوز اميدى هست»، «محرمانه به روزنامه‏نويسها عرض مى‏كنم»، «گله زمامداران»،«اين خون‏ها به گردن كيست؟»، «اشرار شهرى»، «چرا از روزنامه‏ها مى‏ترسند»، «كفاره بى‏كفايتى‏دولت را بايد روزنامه‏نويس‏ها بدهند»، «با ما چه مى‏كنند؟»، «آيا شاه مى‏شنود؟»، «به دشمنان‏روزنامه‏ها»، «دين اسلام حكومت عقل است»، «جرايد و مجلس»: «توضيحات راجع به نطق‏دشتى»، «اعتماد نداريم و بدبينى ما موجه است: سخنان دكتر ميلسپو يا دم خروس؟!»، «اين‏لوايح براى پوشاندن فجايع زمامداران كافى نيست!»، «مسلمانى ما»، «زمامداران ما»، «مهمانان‏عزيز با استقلال ما بازى مى‏كنند: بايد كاخ ابيض و بهارستان را بر سر خائنين خراب كرد»،«سهيلى هيچ عذرى ندارد»، «ملت هم هيچ عذرى ندارد»، «بدون تعارف شهربانى خوب كارنمى‏كند» و...

مصاحب علاوه بر مقاله‏هاى بلند، كوته نوشته‏هايى نيز در روزنامه برق دارد، كه دو نمونه آنهادر پى نقل مى‏شود:

1. «به طورى كه شنيده‏ايم دولت فردا لايحه‏اى راجع به مطبوعات به مجلس خواهد بُرد.اينك بر مردم ايران است كه در مجلس فردا چشمهاى خود را باز كنند تا خائنين به آزادى و قانون‏اساسى و مشروطيت را بشناسند و در موقع انتخابات از رأى دادن به آنها خوددارى كنند⁽⁶⁾».

2. «اى ملت ايران! نمايندگان مجلس به قرآن مجيد سوگند ياد كرده‏اند كه به حقوق ملت ايران‏خيانت نكنند. مقدسترين حقوق ملت آزادى قلم و بيان است. اينك چشم باز كنيد و خائنين به‏حقوق مردم و كشور را بشناسيد!

آقايان نمايندگان! شما سوگند ياد كرده‏ايد كه به حقوق ملت ايران خيانت نكنيد. بالاترين‏

حقوق ملت آزادى قلم و بيان است. ما به نام شهداى راه آزادى و خونهايى كه در راه مشروطيت‏ريخته شده از شما مى‏خواهيم كه به سوگند خود وفادار باشيد»!⁽⁷⁾

افزون بر غلامحسين مصاحب، نوشته‏ها و ترجمه‏هايى از شمس‏الملوك مصاحب، حسن‏روستا، على‏اكبر اعلم، محمود مصاحب، حسن جوادى، منوچهر اعظم، بختيار، خالصى‏زاده وشمارى ديگر را در دوره روزنامه برق مى‏توان خواند.

پاره‏اى از مطالب نيز با نام‏هاى پوشيده «رهگذر»، «شب بو»، «اسمان»، «جرقه»، «افسانه» و«آفتاب» به چاپ رسيده است.

برق از روزنامه‏هاى نسبتاً تند آن روزگار بود و به علت مخالفت‏هايش با سياست‏هاى دولت‏بارها توقيف شد. درباره يكى از توقيف‏ها مصاحب ذيل «توقيف برق» و «تقاضاى ما ازمشتركين» نوشته است:

«روزنامه برق در دهم شهريور ماه توقيف شد و توقيف آن قريب سه ماه طول كشيد و در اين‏مدت خسارات زيادى به اساس كار ما وارد شد. چرا و به چه علت روزنامه را توقيف كرده و درتعطيل آن اصرار ورزيدند ما نمى‏دانيم. شكايت به كه و به كجا ببريم و جبران خسارت خود رابخواهيم آن را نيز نمى‏دانيم.البته در مملكتى كه جزاى خيانت پاداش و مستمرى و سزاى دزدى‏منصب و مقام است آنان كه حقايق را بى‏پرده مى‏گويند و مى‏نويسند بايد منتظر مشت و تودهنى باشند و پيه توقيف را به تن بمالند.

در هر حال دوستان ما مى‏دانند كه مخارج روزنامه برق از تكفروشى و وجوه اشتراك و بهاى‏آگهى‏ها اداره مى‏شود و چون تقريباً تمام مشتركين برق از دوستان اين روزنامه و كاركنان آن‏هستند از آنان تقاضا داريم وجوه اشتراك را به هر نحوى مى‏توانند به دفتر اداره تسليم فرمايندزيرا در سه ماهى كه برق انتشار يافت. مطالعه وجوه اشتراك به وسيله تحصيل‏دار براى ماحاصلى نداشت جز حقوقى كه به تحصيل‏دار داديم...»⁽⁸⁾.

داستان توقيف‏هاى روزنامه برق را در لا به‏لاى بر جاى مانده‏هاى آن روزگار مى‏توان يافت.بنابر اسناد موجود در ارديبهشت 1322 سرتيپ كيكاووسى فرماندار نظامى تهران در نامه‏اى به‏اداره كل تبليغات وزارت فرهنگ اعلام كرده است كه »25 نشريه و از جمله روزنامه برق درارديبهشت 1322 توقيف شد» و يا در 10 شهريور 1322 سرتيپ عميدى فرماندار نظامى تهران‏در نامه‏اى به نخست‏وزير نوشته است كه «به استناد دستور تلفنى مقامات عاليه و موافقت مقام‏نخست وزيرى» 22 نشريه و از جمله برق به سبب «تنقيد از مقامات خارجى و دولت» توقيف‏شده‏اند و تحت تعقيب دادسراى نظامى قرار گرفته‏اند. اما مصاحب با وجود همه تهديدها وتوقيف‏ها از پاى ننشسته و به كار خود ادامه داده است. فوق‏العاده برق درباره «سرنوشت اموال‏رضاخان» و «صلح‏نامه رضاخان» كه تاريخ شنبه 7 مرداد 1323 را دارد، نمونه‏اى ازسرسختى‏هاى مصاحب روزنامه‏نگار در آن عهد است.

5 تير 1325 سرهنگ مظفرى در نامه‏اى «محرمانه - فورى» به احمد قوام نخست‏وزيرگزارش داده است كه «برحسب نامه شماره 35 مورخه 25/4/4 معاون سياسى آن جناب ازانتشار روزنامه برق جلوگيرى به عمل آمد».

در 3 تير 1326 سرتيپ صفارى رئيس شهربانى كل كشور به احمد قوام نخست‏وزير نوشته‏است كه «با ملغى شدن حكومت نظامى تهران مديران 36 روزنامه و از جمله برق مبادرت به‏انتشار جرايد خود كرده‏اند».

به دنبال اين نامه، احمد قوام نخست وزير اعلاميه‏اى انتشار داد و متذكر شد كه «در اثر لغوحكومت نظامى بعضى از مطبوعات به نشر و جعل اكاذيب و اهانت به شخصيت‏ها پرداخته وبه انتشار مقالات محرك و فسادانگيز در امر حكومت و مملكت اخلال مى‏كنند. طبق تصويبنامه‏هيأت دولت از تاريخ 17 تير ماه مقررات حكومت نظامى در تهران به اجرا گذارده خواهد شد».

به دنبال صدور اين اعلاميه سرتيپ مظفرى فرماندار نظامى تهران شد. احمد قوام دستورتعقيب شمارى از روزنامه‏نگاران را به دادگسترى داد و بسيارى از روزنامه‏ها و هفته‏نامه‏ها توقيف‏شدند. گروهى از مديران و سردبيران را بازداشت كردند و عده‏اى را نتوانستند دستگير كنند. موج‏بگير و ببند به جايى رسيد كه محمد مسعود مدير روزنامه مرد امروز طى مقاله شديداللحنى‏براى اعدام احمد قوام نخست‏وزير يك ميليون ريال جايزه تعيين كرد و متوارى شد. ديرى نپاييدكه در آذر همان سال دولت قوام سقوط كرد و در دى ماه مقررات حكومت نظامى لغو شد ومحمد مسعود در بهمن ماه به ضرب گلوله در مقابل چاپخانه مظاهرى واقع در خيابان اكباتان‏تهران به قتل رسيد.

مجموع اين حوادث و ممانعت و مخالفت دستگاه حاكمه با انتشار پاره‏اى از نشريه‏ها سبب‏شد كه عده‏اى عطاى حرفه روزنامه‏نگارى را به لقايش ببخشند. غلامحسين مصاحب با هوش‏سرشار خود پيش از اين رويدادها با جهان روزنامه‏نگارى ايرانى وداع كرد و به منظور ادامه‏تحصيل رهسپار اروپا شد و جهان ديگرى براى خود رقم زد.

1) غلامحسين مصاحب در آبان 1309 خورشيدى مجله رياضيات عالى و مقدماتى را در تهران انتشار داد. يازده شماره سال اول و شماره‏هاى اول ودوم سال دوم اين مجله در مخزن هفتم كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران موجود است. نكته جالب توجه اين است كه غلامحسين مصاحب‏در 1309 بيست ساله بوده و براساس بند 2 ماده 6 قانون مطبوعات در آن روزگار، شوراى عالى معارف به كسى «امتياز» نشريه مى‏داده كه «سنش به سى‏سال بالغ باشد»!
2) زنده ياد سفرى در گفت و گويى با نگارنده گفت: «مطالب را من به مطبعه مى‏بُردم. حروفچين مى‏چيد.خودم غلطگيرى مى‏كردم وقتى چاپ مى‏شد زير بغلم مى‏گرفتم و مى‏بُردم توزيع تا حاج محمد سقا به‏روزنامه فروش‏هاى خودش بدهد. بقيه را به دفتر مى‏آوردم و در دفتر نشريه، تمبر مى‏زديم و پُست‏مى‏كرديم».
3) قطع روزنامه برق از شماره نخست (4 خرداد 1322) تا شماره 54 (چهارشنبه 5 مرداد 35* 50 (1322 سانتيمتر و از شماره 6) 55 مرداد 1322) تا شماره 9) 79 شهريور 35 * 45 (1322 سانتيمتر و ازشماره 5) 80 آذر 1322) به بعد 30 * 45 سانتيمتر است.
4) وجه اشتراك ساليانه» را 300 ريال و «بهاى آگهى صفحه اول سطرى 10 ريال و صفحه دوم سطرى 8ريال» تعيين شده است.
5) برق، ش 1، چهارشنبه 4 خرداد 1322، ص 1.
6) برق، ش 21، شنبه 28 خرداد 1322، ص 1.
7) برق، ش 23، دوشنبه 30 خرداد 1322، ص 1.
8) برق، ش 80، شنبه 5 آذر 1322، ص 1.